Odprawa emerytalna i rentowa – co warto wiedzieć?

Zakończenie aktywności zawodowej to jeden z ważniejszych momentów w życiu pracownika. Przejście na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy wiąże się nie tylko ze zmianami w codziennym funkcjonowaniu, ale także z określonymi prawami pracowniczymi. Jednym z nich jest odprawa emerytalna lub rentowa, o której często zapominają sami zainteresowani.

Czym jest odprawa emerytalna i rentowa?

Odprawa to jednorazowe świadczenie pieniężne wypłacane pracownikowi, który rozwiązuje stosunek pracy w związku z przejściem na:

• emeryturę,
• rentę z tytułu niezdolności do pracy.

Odprawa emerytalno-rentowa jest świadczeniem ze stosunku pracy, której celem jest łagodzenie skutków utraty pracy i przejścia na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy. Pełni ona zatem funkcję kompensacyjną i nie jest powiązana ani ze sposobem, ani z przyczyną ustania stosunku pracy (zob. wyr. SN z 20.3.2009r., II PK 238/08). Jest świadczeniem, które ma ułatwić start w nowej sytuacji życiowej.

Kto ma prawo do odprawy?

Zgodnie z art. 92¹ § 1 Kodeksu Pracy warunkiem nabycia prawa do odprawy emerytalno-rentowej jest:

1. spełnianie przez pracownika warunków uprawniających do renty z tytułu niezdolności do pracy lub emerytury;
2. ustanie stosunku pracy;
3. przejście na emeryturę lub rentę;
4. istnienie związku pomiędzy ustaniem stosunku pracy a przejściem na emeryturę lub rentę.

Nie jest istotne, czy pracownik sam złoży wypowiedzenie, czy też rozwiązanie umowy następuje z inicjatywy pracodawcy. Kluczowe jest powiązanie ustania zatrudnienia z przejściem na świadczenie emerytalne lub rentowe.

Prawo do tego świadczenia przysługuje także pracownikom, którzy rozwiązali stosunek pracy z powodu przejścia na emeryturę w obniżonym wieku emerytalnym, wcześniejszą, bez względu na wiek, niepełną, częściową i pomostową.

Idąc dalej, prawo do odprawy emerytalno-rentowej przysługuje pracownikowi, z którym pracodawca rozwiązał stosunek pracy z przyczyn niedotyczących pracowników i który nabył z tego tytułu prawo do odprawy przewidzianej w art. 8 ustawy o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników.

Nie jest także wykluczone prawo do kilku odpraw emerytalnych, jeżeli pracownik jest równolegle zatrudniony u różnych pracodawców i przechodzi na emeryturę równocześnie lub kolejno u wszystkich pracodawców (zob. wyr. SN z 6.7.2011 r. II PK 51/11).

Związek pomiędzy rozwiązaniem stosunku pracy a nabyciem prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej

Przewidziany w przepisach związek pomiędzy rozwiązaniem stosunku pracy a nabyciem prawa do emerytury lub renty inwalidzkiej może mieć nie tylko charakter przyczynowy, czasowy, ale także funkcjonalny (zob. wyr. SN z 8.12.1993 r., I PRN 111/93). „Przyznanie prawa do renty [lub emerytury] może więc nastąpić po pewnym czasie od ustania stosunku pracy, byle między nimi występował związek funkcjonalny. Prawo do odprawy powstaje w chwili spełnienia wszystkich jego przesłanek, a więc w dacie przyznania prawa do renty, jeżeli następuje to po pewnym czasie od rozwiązania stosunku pracy” (zob. uzasadnienie wyr. SN z 26.7.2012 r., I PK 24/12).

Komu nie przysługuje odprawa emerytalna

Za ustanie stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy nie może być natomiast uznane rozwiązanie stosunku pracy bez wypowiedzenia przez pracownika z winy pracodawcy na podstawie art. 55 § 1¹ KP. Takiemu pracownikowi nie przysługuje zatem odprawa emerytalno-rentowa, nawet wówczas, gdy przed rozwiązaniem stosunku pracy posiadał on ustalone prawo do świadczenia emerytalnego lub rentowego (zob. wyr. SN z 16.11.2000 r., I PKN 81/00). Z tych samych powodów odprawa nie przysługuje również pracownikowi, z którym pracodawca rozwiązał stosunek pracy bez wypowiedzenia z jego winy z powodu ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych (zob. post. SN z 2.12.2011 r., III PK 48/11).

Wysokość odprawy emerytalnej

Kodeks pracy gwarantuje odprawę w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia.
Warto jednak sprawdzić obowiązujące w zakładzie pracy:

• układ zbiorowy pracy,
• regulamin wynagradzania,
• umowę o pracę,

– ponieważ w wielu firmach przewidziane są wyższe odprawy (np. dwumiesięczne lub nawet sześciomiesięczne wynagrodzenie – zwłaszcza w sektorze publicznym).

Najważniejsze zasady dotyczące odprawy emerytalnej

• Jednorazowość – odprawa przysługuje tylko raz, niezależnie od tego, czy pracownik kilka razy rozwiązuje stosunek pracy w związku z uzyskaniem emerytury/renty.
• Bez podatkowych ulg – odprawa jest opodatkowana jak zwykłe wynagrodzenie i podlega składkom na ubezpieczenia społeczne.
• Ochrona prawna – jeśli pracodawca nie wypłaci odprawy, pracownik może dochodzić jej przed sądem pracy.

Co ważne, „Pracownik nie może zrzec się prawa do odprawy emerytalnej” (zob. wyr SN 16.03.2017r., II PK 110/16), a zatem wszelkie zapisy umowne w myśl, których Pracownik rezygnuje, odstępuje od dochodzenia ich wypłaty w przyszłości – są nieważne.

Jak oblicza się odprawę emerytalną?

Podstawą jest tzw. ekwiwalent za urlop, czyli sposób obliczania, który uwzględnia:

• składniki stałe wynagrodzenia (np. pensję zasadniczą),
• składniki zmienne (np. premie, dodatki, nadgodziny) – wyliczane jako średnia z ostatnich 3 miesięcy.

Dzięki temu odprawa nie jest „gołą pensją”, ale realnym odzwierciedleniem przeciętnych zarobków pracownika.

Przykłady obliczeń

• Przykład 1 – pracownik z pensją stałą

Pani Anna otrzymuje wynagrodzenie zasadnicze w wysokości 4 500 zł brutto.
Nie ma dodatków ani premii.

👉 Wysokość odprawy: 4 500 zł brutto.

• Przykład 2 – pracownik z premiami kwartalnymi

Pan Marek zarabia 3 800 zł brutto podstawy + premie kwartalne.
W ostatnich 3 miesiącach jego premie wyniosły odpowiednio: 1 000 zł, 800 zł, 1 200 zł.

Średnia premia = (1000 + 800 + 1200) / 3 = 1 000 zł.
Wynagrodzenie uwzględniane do odprawy = 3 800 zł + 1 000 zł = 4 800 zł brutto.

👉 Wysokość odprawy: 4 800 zł brutto.

• Przykład 3 – pracownik z dodatkami nocnymi i nadgodzinami

Pani Ewa otrzymuje wynagrodzenie zasadnicze 3 600 zł brutto.
W ostatnich 3 miesiącach za nadgodziny i pracę w nocy dostała kolejno: 400 zł, 600 zł, 500 zł.

Średnia dodatków = (400 + 600 + 500) / 3 = 500 zł.
Podstawa odprawy = 3 600 zł + 500 zł = 4 100 zł brutto.

👉 Wysokość odprawy: 4 100 zł brutto.

Kiedy odprawa może być wyższa?

Choć kodeks pracy mówi o jednomiesięcznym wynagrodzeniu, to niektóre zakłady pracy przewidują większe odprawy, np.:

• 2-miesięczne wynagrodzenie – często w samorządach,
• 3-miesięczne wynagrodzenie – w wielu spółkach Skarbu Państwa,
• nawet 6-miesięczne wynagrodzenie – w niektórych branżach (np. górnictwo, energetyka).

Dlatego warto sprawdzić układ zbiorowy lub regulamin wynagradzania w swojej firmie.

Wypłata odprawy emerytalnej – jaki termin?

Odprawa emerytalna jest wymagalna w dniu, w którym następuje ustanie stosunku pracy, zatem w tym dniu powinna zostać pracownikowi wypłacona. Sąd Najwyższy, uznał również że „roszczenie o zapłatę odprawy emerytalnej jest wymagalne od dnia rozwiązania stosunku pracy także wtedy, gdy orzeczenie przyznające emeryturę zostało wydane później” (zob. wyr. SN z 09.04.1998r,I PKN 508/97).

Podsumowując: odprawa emerytalna i rentowa to ważne świadczenie, które przysługuje każdemu pracownikowi kończącemu swoją aktywność zawodową. Warto upewnić się, że pracodawca prawidłowo je wypłaci i sprawdzić, czy w regulacjach zakładowych nie przewidziano wyższej kwoty niż ustawowe minimum. Wysokość odprawy zależy bowiem nie tylko od pensji zasadniczej, ale także od premii i dodatków. W niektórych firmach można liczyć na więcej niż ustawowe minimum, dlatego warto sprawdzić wewnętrzne przepisy pracodawcy.

Gdyby mieli Państwo w tej tematyce jakiekolwiek pytania, wątpliwości, czy tez problemy z prawem pracy – zapraszamy do kontaktu. Chętnie pomożemy.