Ubezwłasnowolnienie
Zdarza się, że osoby mocno schorowane potrzebują pomocy, w szczególności najbliższej rodziny. Niejednokrotnie niezbędna jest nie tylko pomoc faktyczna, ale również prawna – np. zabezpieczenie majątku i chorego. Służy temu ubezwłasnowolnienie. Ubezwłasnowolnienie jest możliwe, gdy choroba psychiczna, upośledzenie umysłowe lub występowanie innego rodzaju zaburzeń (alkoholizm, narkomania) – powodują, że dana osoba nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem. Co to jest ubezwłasnowolnienie? Ubezwłasnowolnienie to instytucja prawa cywilnego, która wpływa na zdolność do czynności prawnych danej osoby. Ubezwłasnowolnienie związane jest właśnie ze zdolnością do czynności prawnych – w jednym przypadku częściowo, w drugim całkowicie pozbawia człowieka możliwości samodzielnego działania w sferze prawnej. Należy zaznaczyć, iż zdolność do czynności prawnych – do której odnosi się instytucja ubezwłasnowolnienia – to nie to samo co zdolność prawna. Zdolności prawnej nigdy nie można nikogo – pozbawić. Innymi słowy nikomu nie można np. pozbawiać kogoś możliwości bycia np. właścicielem rzeczy. Można jednak w drodze właśnie ubezwłasnowolnienia ograniczyć lub wyłączyć możliwość samodzielnego zawierania umów, których celem jest np. nabycie rzeczy, wzięcie pożyczki itp.. W Kodeksie cywilnym wyróżniamy: ubezwłasnowolnienie całkowite oraz częściowe. Kiedy ubezwłasnowolnienie całkowite, a kiedy częściowe? Zgodnie z art. 13 Kodeksu cywilnego: § 1. Osoba, która ukończyła lat trzynaście, może być ubezwłasnowolniona całkowicie, jeżeli wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem. § 2. Dla ubezwłasnowolnionego całkowicie ustanawia się opiekę, chyba że pozostaje on jeszcze pod władzą rodzicielską. Najczęściej opiekunem ubezwłasnowolnionego całkowicie ustanawiany jest jego małżonek, a w braku małżonka –ojciec lub matka. Zgodnie zaś z art. 16 Kodeksu cywilnego § 1. Osoba pełnoletnia może być ubezwłasnowolniona częściowo z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, jeżeli stan tej osoby nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, lecz potrzebna jest pomoc do prowadzenia jej spraw. § 2. Dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo ustanawia kuratelę. Kurator osoby ubezwłasnowolnionej częściowo jest powołany do jej reprezentowania i do zarządu jej majątkiem tylko wtedy, gdy sąd opiekuńczy tak postanowi. W razie uchylenia ubezwłasnowolnienia – kuratela ustaje z mocy prawa. Cel ubezwłasnowolnienia. Należy pamiętać, iż celem ubezwłasnowolnienia jest dbałość o dobro osoby, która ma zostać ubezwłasnowolniona, a nie innych osób. Potwierdza to Postanowienie Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 18 grudnia 2019 r., w sprawie do sygn. akt: IV CSK 157/19, gdzie czytamy: „Ubezwłasnowolnienie częściowe orzeka się wyłącznie w interesie osoby potrzebującej pomocy w prowadzeniu swoich spraw i w celu ochrony jej dobra, a nie w interesie osób wnioskujących o ubezwłasnowolnienie lub członków jej rodziny”. Co więcej, „ubezwłasnowolnienie, zwłaszcza całkowite, jest tak daleko idącą ingerencją w sferę praw i wolności człowieka, że stosowane winno być wyjątkowo, w wypadkach, gdy nie ma możliwości ochrony osoby chorej lub upośledzonej w inny sposób” – uznał Sąd Apelacyjny w Katowicach w postanowieniu z 18 grudnia 2017 r. (I ACa 154/17). Przeszkody ubezwłasnowolnienia Sama choroba (niedorozwój, zaburzenie psychiczne) nie powoduje automatycznie, że Sąd orzeknie ubezwłasnowolnienie. W przypadku ubezwłasnowolnienia całkowitego, chorobie uzasadniającej ubezwłasnowolnienie musi towarzyszyć również niemożność kierowania swoim postępowaniem. Innymi słowy, musi występować brak świadomego kontaktu z otoczeniem oraz brak możliwości intelektualnej oceny swojego zachowania i wywołanych nim następstw. Jeżeli zaś chodzi o ubezwłasnowolnienie częściowe- trzeba wykazać, iż dana osoba nie radzi sobie do końca z czynnościami prawnymi życia codziennego i potrzebuje w tym zakresie pomocy. Skutki ubezwłasnowolnienia? Zgodnie z Kodeksem cywilnym nie mają zdolności do czynności prawnych osoby, które nie ukończyły lat trzynastu, oraz osoby ubezwłasnowolnione całkowicie. Oznacza to, że czynność prawna dokonana przez osobę, która nie ma zdolności do czynności prawnych (m.in. ubezwłasnowolniony) jest nieważna. Wyjątek stanowią umowy należące do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego, np. zakupy w sklepie spożywczym. Osoby ubezwłasnowolnione częściowo (i małoletni, którzy ukończyli lat trzynaście) mają ograniczoną zdolność do czynności prawnych. Z małymi wyjątkami do ważności czynności prawnej, przez którą osoba ograniczona w zdolności do czynności prawnych zaciąga zobowiązanie lub rozporządza swoim prawem – potrzebna jest zgoda jej przedstawiciela ustawowego( w przypadku osób ubezwłasnowolnionych częściowo będzie to kurator). Osoba ubezwłasnowolniona częściowo może bez zgody kuratora zawierać umowy należące do umów powszechnie zawieranych w drobnych bieżących sprawach życia codziennego. Sprawa sądowa o ubezwłasnowolnienie Gdy dojdziemy do wniosku, iż ktoś potrzebuje pomocy i najlepszym rozwiązaniem będzie dla niego właśnie ubezwłasnowolnienie – należy w tym przedmiocie złożyć wniosek do sądu. Postępowanie o ubezwłasnowolnienie regulują przepisy art. 544 do 5601 Kodeksu postępowania cywilnego. Kto może złożyć wniosek? Wniosek o ubezwłasnowolnienie może zgłosić: Niemniej jednak, należy pamiętać, iż zgłoszenie wniosku o ubezwłasnowolnienie w złej wierze lub lekkomyślnie podlega karze grzywny. Gdzie złożyć wniosek? Sprawy o ubezwłasnowolnienie należą do właściwości sądów okręgowych. Wniosek o ubezwłasnowolnienie składa się w sądzie okręgowym miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek. W braku miejsca zamieszkania właściwy będzie sąd miejsca pobytu. Przebieg postępowania Sam wniosek o ubezwłasnowolnienie oraz toczące się na jego podstawie postępowanie sądowe – nie przesądza jeszcze o ubezwłasnowolnieniu osoby w nim wskazanej. Sąd zobligowany jest do przeprowadzenia postępowania dowodowego na wielu płaszczyznach, z udziałem samego zainteresowanego, jak również biegłych lekarzy np. psychiatry, neurologa, psychologa itd.. Uczestnikami postępowania o ubezwłasnowolnienie są z mocy samego prawa, prócz wnioskodawcy: osoba, której dotyczy wniosek, jej przedstawiciel ustawowy i małżonek osoby, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie (art. 546 § 1 k.p.c.). Postępowanie toczy się z udziałem prokuratora. Niezwłocznie po wszczęciu postępowania sąd ma obowiązek wysłuchać osobę, której dotyczy wniosek o ubezwłasnowolnienie, w obecności dwóch biegłych: psychologa (który może ocenić sprawność intelektualną osoby wysłuchiwanej) oraz – w zależności od stanu zdrowia wysłuchiwanego i wskazanych we wniosku przyczyn ubezwłasnowolnienia – psychiatry lub neurologa. Obecność biegłego psychologa oraz biegłego lekarza psychiatry lub neurologa przy pierwszym wysłuchaniu jest obligatoryjna. Orzeczenie w przedmiocie ubezwłasnowolnienia może zapaść tylko po przeprowadzeniu rozprawy. W postanowieniu o ubezwłasnowolnieniu sąd orzeka, czy ubezwłasnowolnienie jest całkowite, czy też częściowe i z jakiego powodu zostaje orzeczone. Sąd, który orzekł ubezwłasnowolnienie, zarządza z urzędu przesłanie sądowi opiekuńczemu odpisu prawomocnego postanowienia, którym orzekł ubezwłasnowolnienie. W razie oddalenia wniosku o ubezwłasnowolnienie sąd zawiadamia sąd opiekuńczy o ewentualnej potrzebie ustanowienia kuratora dla osoby niepełnosprawnej. Orzeczenie sądu w przedmiocie ubezwłasnowolnienia może zostać zaskarżone apelacją. Uchylenie bądź zmiana ubezwłasnowolnienia Sąd uchyli ubezwłasnowolnienie, gdy ustaną przyczyny, dla których je orzeczono. Nadto
KURATOR DO DORĘCZEŃ DLA NIEZNANEGO Z MIEJSCA POBYTU
Kurator do doręczeń, to instytucja – która ma zastosowanie przede wszystkim w dwóch przypadkach – gdy w ogóle nie znamy adresu Pozwanego albo gdy Pozwany nie odbiera korespondencji pod znanym nam adresem, a próba doręczenia przez Komornika – okazała się bezskuteczna. Instytucja kuratora dla doręczeń uregulowana została w art. 143 k.p.c. w myśl, którego, „jeżeli stronie, której miejsce pobytu nie jest znane, ma być doręczony pozew lub inne pismo procesowe wywołujące potrzebę podjęcia obrony jej praw, doręczenie może do chwili zgłoszenia się strony albo jej przedstawiciela lub pełnomocnika nastąpić tylko do rąk kuratora ustanowionego na wniosek osoby zainteresowanej przez sąd orzekający”. Należy jednak pamiętać, iż kurator może być ustanowiony jedynie dla osoby, której tożsamość jest ustalona. Innymi słowy, nie można w tym trybie ustanowić kuratora dla strony pozwanej niezidentyfikowanej od początku procesu. Przeciwko osobom, nieznanym z imienia i nazwiska, których tożsamości nie daje się ustalić, nie można bowiem wytaczać powództwa (Wyrok Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 23 września 1997 r., sygn. akt:I CKU 117/97, Legalis nr: 208554). Rola kuratora nie sprowadza się tylko i wyłącznie do odbioru korespondencji strony postępowania. Kurator ma za zadanie obronę praw strony dla, której został ustanowiony. Nie może być bierny. Musi składać wnioski, czy też oświadczenia w imieniu osoby, którą zastępuje, a przede wszystkim winien ustosunkować się merytorycznie do żądań strony przeciwnej. Kurator ma także obowiązek uczestniczenia w rozprawach, zachowania terminów, a także składania wniosków odwoławczych (Postanowienie SN z 14.04.2016 r. (IV CSK 412/15), Legalis nr: 1460762). Należy mieć jednak na uwadze, iż kurator jest uprawniony do podejmowania czynności o charakterze procesowym. Złożenie lub przyjęcie przez kuratora oświadczenia o charakterze materialno-prawnym – pozostaje bezskuteczne. Potwierdza to m.in. Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie – V Wydział Cywilny z dnia 4 grudnia 2018 r., w sprawi do sygn. akt: V ACa 1551/17, gdzie czytamy : „Bezskuteczne pozostaje, w stosunku do drugiej strony stosunku prawnego, złożenie oświadczenia woli wywołującego skutki materialnoprawne w sytuacji, w której oświadczenie to zostanie złożone wobec kuratora ustanowionego dla tej strony w trybie przepisu art. 144 KPC. Ustanowiony w ten sposób kurator procesowy ma podejmować za nieobecnego jedynie czynności procesowe, które są niezbędne dla obrony jego praw w toku całego procesu. Kurator uprawniony jest więc do składania oświadczeń woli w imieniu reprezentowanej strony, ale tylko oświadczeń mających charakter procesowy. Przyjęcie przez kuratora oświadczenia o odwołaniu darowizny, którego istotą jest rozwiązanie stosunku prawnego, a więc wywołanie wyłącznie skutku materialnoprawnego, przekracza zakres ochrony praw osoby reprezentowanej, zatem należy je uznać za niedopuszczalne ze względu na sprzeczność z ustawowymi uprawnieniami kuratora wynikającymi z art. 143 KPC” (Legalis nr: 1865627). Jednakże to, że kurator nie jest uprawniony do składania oświadczeń materialno-prawnych, nie wyklucza możliwości podnoszenia przez niego – zarzutów materialnych. Co potwierdza z kolei, Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie – I Wydział Cywilny z dnia 17 listopada 2017 r., w sprawie do sygn. akt: I ACa 816/17, gdzie czytamy : „Kurator absentis działając jako przedstawiciel ustawowy ma podejmować za nieobecnego czynności niezbędne dla obrony jego praw w całym postępowaniu. Może więc podnosić zarzuty zarówno materialne jak i procesowe”(Legalis nr: 1830609). Kwestie dotyczące ustanowienia kuratora reguluje art. 144 § 1 KPC zgodnie, z którym kurator jest ustanawiany na podstawie postanowienia sądowego lub zarządzenia przewodniczącego, które stanowi jego źródło umocowania do działania. Należy pamiętać, że uprawdopodobnienie, że miejsca pobytu strony jest nieznane stanowi podstawowy warunek ustanowienia kuratora. Obowiązek uprawdopodobnienia spoczywa na stronie wnioskującej o ustanowienie kuratora. W przypadku gdy strona wnioskująca o ustanowienie kuratora nie uprawdopodobni w sposób wystarczający, iż miejsce pobytu strony nie jest znane, Sąd może oddalić wniosek o ustanowienie kuratora. Na oddalenie powyższego wniosku nie przysługuje stronie zażalenie. Zgodnie z art. art. 144 § 2 k.p.c. „ o ustanowieniu kuratora przewodniczący ogłosi publicznie w budynku sądowym i lokalu wójta burmistrza (burmistrza, prezydenta miasta), w sprawach zaś większej wagi, gdy uzna to za potrzebne, także w prasie”. Celem publicznego ogłoszenia o ustanowieniu kuratora jest, aby ta informacja dotarła bezpośrednio albo pośrednio do osoby, której miejsce pobytu nie jest znane. Dokonanie obwieszczenia jest bowiem warunkiem ważności ustanowienia kuratora. Innymi słowy, brak obwieszczenia o ustanowieniu kuratora stanowi przesłankę nieważności postępowania. Doręczenie staje się skuteczne w momencie doręczenia pisma kuratorowi. Niemniej jednak, Sąd może uzależnić skuteczność doręczenia od upływu określonego terminu od wywieszenia obwieszczenia w budynku sądowym. Warto podkreślić, iż kurator z uwagi na swoje obowiązki nie może być osobą przypadkową. Aby mógł należycie wypełniać swoje obowiązki – dobrze jest aby posiadał wiedzę prawniczą. Najczęściej na kuratora procesowego wyznaczani są pracownicy sekretariatu sądowego, radcowie, adwokaci, choć najlepszym rozwiązaniem jest ustanowienie kuratorem osoby bliskiej dla osoby zastępowanej. Niemniej jednak w praktyce ich ustalenie może okazać się równie trudne, jak ustalenie miejsca pobytu osoby zastępowanej. Kurator jest uprawniony do otrzymywania wynagrodzenia za swoje czynności. Wysokość wynagrodzenia dla kuratora określają przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 9.03.2018 r. w sprawie określenia wysokości wynagrodzenia i zwrotu wydatków poniesionych przez kuratorów ustanowionych dla strony w sprawie cywilnej (Dz.U. 2018, poz. 536). Kurator podejmuje działania za osobę, której miejsce pobytu nie jest znane – do momentu jej zgłoszenia się albo też zgłoszenia się osób, które są uprawnione do jej zastępowania. Warto dodać, że oświadczenie przez stronę powodową, że miejsce pobytu przeciwnika procesowego nie jest znane – złożone w złej wierze, a w konsekwencji ustanowienie dla tej osoby kuratora – należy traktować w kategoriach pozbawienia tej strony możności obrony swych praw (art. 379 pkt 5 KPC), co skutkuje nieważnością postępowania. Z drugiej strony,” rozpoznawanie sprawy bez ustanowienia kuratora dla nieznanego z miejsca pobytu pozwanego, mimo wniosku powoda oraz istnienia przesłanek przewidzianych w art. 143 i 144, powoduje pozbawienie możliwości obrony swych praw przez pozwanego, co stanowi przyczynę nieważności postępowania (art. 379 pkt 5 KPC ) ( Wyrok Sądu Najwyższego – Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 grudnia 1994 r., sygn. akt:I PRN 33/94, Legalis nr: 29014). Zapraszamy do kontaktu gdyby mieli Państwo wątpliwości lub potrzebowali pomocy w powyższym zakresie.