Choć w języku potocznym zdarza się, że pojęcie odszkodowania i zadośćuczynienia są używane zamiennie, to jednak różnią się od siebie zasadniczo.
W zależności od tego czy mamy do czynienia ze szkodą materialną lub niematerialną można wystąpić o odszkodowanie bądź domagać się zadośćuczynienia, bądź też domagać się zarówno odszkodowania jak i zadośćuczynienia.
Odszkodowanie
To inaczej naprawienie / rekompensata za poniesioną szkodę materialną, która ma charakter wymierny i która można wyliczyć.
Odpowiedzialność odszkodowawcza może wynikać z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania umownego bądź z czynu niedozwolonego.
Art. 471 Kodeksu cywilnego [Odpowiedzialność kontraktowa] Dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.
Co do zasady dłużnik odpowiedzialny jest za niezachowanie należytej staranności przy wykonywaniu zobowiązania. Mówiąc na należyte staranności w przypadku przedsiębiorców uwzględnia się tzw. profesjonalny charakter wykonywanej działalności.
Zobowiązany do odszkodowania ponosi odpowiedzialność tylko za normalne następstwa działania lub zaniechania, z którego szkoda wynikła. W powyższych granicach, w braku odmiennego przepisu ustawy lub postanowienia umowy, naprawienie szkody obejmuje zarówno straty, które poszkodowany poniósł, jak i korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono.
W przypadku gdy poszkodowany przyczynił się do powstania lub zwiększenia szkody, obowiązek jej naprawienia ulega odpowiedniemu zmniejszeniu stosownie do okoliczności, a zwłaszcza do stopnia winy obu stron.
Zgodnie z Kodeksem cywilnym naprawienie szkody powinno nastąpić, według wyboru poszkodowanego, przez przywrócenie stanu poprzedniego bądź przez zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej. Jednakże gdyby przywrócenie stanu poprzedniego było niemożliwe albo gdyby pociągało za sobą dla zobowiązanego nadmierne trudności lub koszty, roszczenie poszkodowanego ogranicza się do świadczenia w pieniądzu.
Art. 415 Kodeksu cywilnego [Odpowiedzialność deliktowa] Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia.
W tym wypadku warto pamiętać, że za szkodę jest odpowiedzialny nie tylko ten, kto ją bezpośrednio wyrządził, lecz także ten, kto inną osobę do wyrządzenia szkody nakłonił albo był jej pomocny, jak również ten, kto świadomie skorzystał z wyrządzonej drugiemu szkody.
Odpowiedzialność na tej zasadzie ponosi także zwierzchnik, osoba której można przypisać winę w nadzorze, tudzież w wyborze, jak również właściciel zwierzęcia wyrządzającego szkodę, Prowadzący na własny rachunek przedsiębiorstwo lub zakład wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody (pary, gazu, elektryczności, paliw płynnych itp.), posiadacz pojazdu.
Warto wskazać na przypadki, wyłączające odpowiedzialność, a mianowicie: obrona konieczna, stan wyższej konieczności, niepoczytalność, wiek (osoba małoletnia).
W obu wypadkach, aby poszkodowany mógł dochodzić określonej kwoty odszkodowania – musi udokumentować poniesione wydatki czy też poniesione straty. Może to być m.in. rachunek za naprawę samochodu, za poniesione koszty leczenia, rehabilitacji, dojazdów do lekarz, kosztów remontu po zalaniu mieszkania itp. itd.
Zadośćuczynienie
Art. 445 w zw. z art. 444 §1 Kodeksu cywilnego -W razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia sąd może przyznać poszkodowanemu odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę.
To z kolei rekompensata, która ma zastosowanie do szkód o charakterze niematerialnych, określanych w kodeksie cywilnym jako „krzywda”. Zadośćuczynienie będzie zatem rekompensować cierpienie fizyczne i psychiczne, które nie są już tak łatwe do zdefiniowana. Trudno bowiem „wycenić” traumę po wypadku lub po stracie bliskiej osoby. Zadośćuczynienie winno stanowić pieniężne wyrównanie krzywdy, z którym będziemy mogli mieć do czynienia jedynie w przypadku szkody na osobie.
Przy zadośćuczynieniu nie ma obiektywnych metod/reguł, które pozwalałby ustalić wysokość świadczenia. Zadośćuczynienie ma charakter niezwykle oceny, z tego też względu przy ustalaniu żądania najczęściej odnosić się należy do kwot zasądzonych przez Sąd w podobnych sprawach.
Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie – I Wydział Cywilny z dnia 24 czerwca 2021 r., sygn. akt: I ACa 279/21: „W art. 445 KC chodzi o krzywdę ujmowaną jako cierpienie fizyczne (ból i inne dolegliwości) oraz cierpienia psychiczne (ujemne uczucia przeżywane w zw. z cierpieniami fizycznymi i ich długotrwałość). Zadośćuczynienie pieniężne ma na celu przede wszystkim złagodzenie tych cierpień, ma ono charakter całościowy i powinno stanowić rekompensatę pieniężną za całą krzywdę doznaną przez poszkodowanego, a jednocześnie nie może być źródłem nieuzasadnionego wzbogacenia. Przepisy kodeksu cywilnego nie zawierają żadnych kryteriów, jakie należy uwzględnić przy ustalaniu wysokości zadośćuczynienia pieniężnego. Sąd bierze pod uwagę wszystkie okoliczności konkretnej sprawy mające wpływ na rozmiar doznanej krzywdy, a zwłaszcza stopień i czas trwania cierpień fizycznych i psychicznych, prognozę na przyszłość oraz wiek poszkodowanego” (Legalis nr: 2607609).
Oczywiście niejednokrotnie zachodzą sytuacje, w którym są podstawy do dochodzenia jednocześnie i odszkodowania i zadośćuczynienia.