Kwestie dziedziczenia mogą być skomplikowane, zwłaszcza gdy pojawia się darowizna i zachowek. W polskim prawie spadkowym istnieją szczególne regulacje chroniące bliskich spadkodawcy, a jednocześnie uwzględniające darowizny przekazane jeszcze za życia. Poniżej wyjaśniamy, jak darowizny wpływają na prawo do zachowku.
Czym jest zachowek?
Zachowek to część spadku, która przysługuje najbliższym krewnym spadkodawcy niezależnie od treści testamentu. Ma on na celu ochronę najbliższych członków rodziny przed całkowitym pominięciem w spadku. Zgodnie z art. 991 Kodeksu Cywilnego (dalej: KC) uprawnionym do zachowku są zstępni, małżonek oraz rodzice spadkodawcy.
Wysokość zachowku zależy od stopnia pokrewieństwa i wynosi:
- ½ wartości udziału spadkowego w przypadku spadkobierców ustawowych, którzy są w pełni zdolni do dziedziczenia;
- ⅔ wartości udziału spadkowego w przypadku spadkobierców trwale niezdolnych do pracy lub małoletnich dzieci.
Co to jest darowizna?
Darowizna to umowa cywilnoprawna, w której darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swego majątku. Obdarowany otrzymuje korzyść bez ponoszenia żadnych kosztów ani świadczenia czegoś w zamian. Umowa ta, co do zasady – wymaga oświadczenia darczyńcy w formie aktu notarialnego. Niedochowanie tej formy nie powoduje nieważności czynności, o ile przyrzeczone świadczenie zostało spełnione.
Darowizna a zachowek – najważniejsze różnice
Darowizna dokonana za życia spadkodawcy może wydawać się sposobem na uniknięcie obowiązku zapłaty zachowku. W rzeczywistości jednak prawo spadkowe przewiduje, że wartość takich darowizn dolicza się do masy spadkowej przy ustalaniu wysokości zachowku. Oznacza to, że osoba obdarowana może zostać zobowiązana do uzupełnienia zachowku na rzecz pozostałych spadkobierców. Ma to na celu zapobieganie sytuacjom, w których spadkodawca, przekazując znaczną część swojego majątku w formie darowizny jednemu ze spadkobierców, pozbawiłby innych innych należnej im części spadku.
Art. 944 KC stanowi, że do masy spadkowej nie zalicza:
- drobnych darowizn, zwyczajowo przyjętych w danych stosunkach np. prezentów;
- darowizn dokonanych przed więcej niż 10 laty wstecz od otwarcia spadku;
- darowizn na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku.
Jak uzyskać zachowek?
Za zapłatę zachowku odpowiada spadkobierca, który nabył spadek, jeśli spadkobierców jest więcej, roszczenie może dotyczyć wszystkich. Aby otrzymać należny zachowek, uprawniony musi zgłosić swoje żądanie wobec tych osób. Dochodzenie zachowku może odbywać się na dwa sposoby. Pierwszy z nich to pisemne wezwanie do zapłaty skierowane do jednego lub wszystkich spadkobierców, w którym należy wskazać podstawę roszczenia, np. zapis testamentowy lub darowiznę oraz wysokość dochodzonej kwoty. Drugi sposób to skierowanie sprawy na drogę sądową poprzez pozew o zapłatę zachowku, co najczęściej ma miejsce, gdy wezwanie do zapłaty okaże się nieskuteczne lub nie ma innej możliwości uzyskania należności.
Zgodnie z art. 1007 KC roszczenia z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się po upływie pięciu lat od ogłoszenia testamentu. Natomiast roszczenie przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się po pięciu latach od otwarcia spadku.
Jak obliczyć zachowek?
Wartość przedmiotu darowizny oblicza się według aktualnych cen z uwzględnieniem jego stanu w momencie dokonania. Aby obliczyć zachowek należy obliczyć wartość spadku po pomniejszeniu o wartość długów, następnie doliczyć wartość darowizn i zapisów windykacyjnych, i pomnożyć o udział spadkowy zgodnie z przepisami ustawy. Od tej wartości należy jednak odjąć wartość darowizn dokonanych bezpośrednio na rzecz osoby uprawnionej.
W uproszczeniu wzór na zachowek wygląda następująco:
Zachowek = (wartość spadku po odliczenia długów + darowizny i zapisy windykacyjne)x udział spadkowy
Przykład:
Wyobraźmy sobie sytuację:
Ojciec ma dwoje dzieci: Annę i Piotra. Jego spadek wynosi 100.000 zł. Za życia przekazał Annę samochód o wartości 50.000 zł. Po śmierci ojca Piotrowi należy się zachowek.
W takim przypadku wartość darowizny Anny jest wliczana do majątku ojca. Całkowity majątek wynosi:
spadek + darowizny=150.000 zł
Zgodnie z przepisami Piotrowi, jako spadkobiercy przysługuje 1/2 wartości udziału spadkowego.
W konsekwencji Piotr otrzymuje zachowek:
150.000 × 1/2 × 1/2 = 37.500 zł
Z kolei Anna nie otrzymuje dodatkowego zachowku, ponieważ wartość darowizny 50 000 zł przewyższa należną kwotę zachowku 37.500 zł.
Zachowek od darowizny
W przypadku, gdy uzyskanie zachowku od spadkobierców nie jest możliwe, osoba uprawniona może dochodzić roszczenia o jego uzupełnienie od osoby obdarowanej. W takiej sytuacji przysługuje jej prawo żądania kwoty potrzebnej do pokrycia należnego zachowku z wartości dokonanej darowizny. W niektórych przypadkach kwota ta może odpowiadać równowartości całej darowizny.
Pozbawienie prawa do zachowku – wydziedziczenie / dożywocie
Prawa do zachowku można pozbawić przez wydziedziczenie osób uprawnionych do zachowku. Wydziedziczenie musi spełniać określone przesłanki zawarte w art. 1008 KC. Przyczyna wydziedziczenia musi być wymieniona w testamencie.
Przykładami przyczyn uzasadniających wydziedziczenie są: uporczywe postępki sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (np. nałóg, niemoralne życie), umyślne przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażąca obraza czci spadkodawcy lub jego najbliższych, a także uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych.
Innym rozwiązaniem jest zawarcie umowy dożywocia. W umowie tej właściciel nieruchomości przenosi jej własność na rzecz drugiej strony umowy w zamian za dożywotnią opiekę (dostarczanie wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnienie odpowiedniej pomocy, pielęgnowanie w chorobie oraz pokrycie kosztów pogrzebu).
Umowa dożywocia, w przeciwieństwie do darowizny – nie jest bezpłatnym przysporzeniem, dlatego spadkobiercy nie będą mogli co do zasady żądać zachowku od wartości nieruchomości. Innymi słowy, wartość nieruchomości przekazanej w drodze umowy dożywocia nie będzie co do zasady brana pod uwagę przy wyliczaniu substratu zachowku.
Niemniej jednak w tym miejscu warto poczynić uwagę, iż istnieje możliwość podważenia zawartej umowy dożywocia. Spadkobiercy zainteresowani zachowkiem mogą bowiem sądownie dochodzić uznania umowy dożywocia za umowę pozorną. W toku ewentualnego postępowania podejmowaliby zatem działania mające wykazać, iż strony umowy faktycznie zawarły umowę darowizny.
Istnieją zatem mechanizmy skutkujące pozbawieniem osób uprawnionych prawa do zachowku.
Jak uniknąć sporów?
Aby zmniejszyć ryzyko konfliktów rodzinnych – warto:
- Sporządzić testament, w którym jasno określone zostanie jak ma być podzielony majątek;
- Dokumentować darowizny – najlepiej w formie aktu notarialnego, by nie było wątpliwości co do ich wartości i charakteru;
- Konsultować działania z radcą prawnym, szczególnie przy bardziej skomplikowanych podziałach majątku.
Podsumowanie
Darowizna i zachowek to tematy, które często wywołują rodzinne spory. Prawo przewiduje mechanizmy ochrony osób uprawnionych do zachowku, a jednocześnie pozwala spadkodawcy dysponować swoim majątkiem za życia. Kluczem jest świadomość obowiązujących przepisów, podejmowanie przemyślanych działań oraz ich dokumentowanie. W przypadku pytań zapraszamy do kontaktu z naszą kancelarią.