Jakie prawa i obowiązki ma strona – zwana uczestnikiem – w cywilnym postępowaniu nieprocesowym?
Wyjaśnienie pojęć:
- Wnioskodawca – osoba, która złożyła wniosek do sądu o wszczęcie postępowania nieprocesowego (np. o stwierdzenie nabycia spadku, o dział spadku, o zniesienie współwłasności, o podział majątku byłych małżonków, o dział spadku, o zasiedzenie);
- Uczestnik – osoba, która bierze udział w postępowaniu (w tym także wnioskodawca);
- Wniosek – pismo wszczynające postępowanie nieprocesowe, złożone przez wnioskodawcę;
- Pismo przygotowawcze – pismo składane przez uczestnika, np. odpowiedź na wniosek czy dalsze pisma składane w toku postępowania (także przez wnioskodawcę).
Prawa i obowiązki uczestnika w postępowaniu:
- Uczestnicy postępowania obowiązani są dokonywać czynności procesowych zgodnie z dobrymi obyczajami, dawać wyjaśnienia co do okoliczności sprawy zgodnie z prawdą i bez zatajania czegokolwiek oraz przedstawiać dowody, zaś z uprawnień przewidzianych w przepisach postępowania uczestnikom postępowania nie wolno czynić użytku niezgodnego z celem, dla którego je ustanowiono.
- Niezależnie od wyniku sprawy sąd może włożyć na uczestnika obowiązek zwrotu kosztów, wywołanych jego niesumiennym lub oczywiście niewłaściwym postępowaniem.
- Uczestnicy postępowania obowiązani są przytaczać wszystkie fakty i dowody bez zwłoki, aby postępowanie mogło być przeprowadzone sprawnie i szybko.
- Każdy z uczestników obowiązany jest do złożenia oświadczenia co do twierdzeń pozostałych uczestników, dotyczących okoliczności faktycznych.
- Uczestnik może przytaczać twierdzenia i dowody na uzasadnienie swoich wniosków lub dla odparcia wniosków i twierdzeń strony przeciwnej aż do zamknięcia rozprawy, z zastrzeżeniem niekorzystnych skutków, które według przepisów KPC mogą dla niego wyniknąć z działania na zwłokę lub niezastosowania się do zarządzeń przewodniczącego i postanowień sądu.
- Uczestnik jest zobowiązany wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzi skutki prawne – pod rygorem uznania przez sąd, że nie udowodnił okoliczności, na które się powołuje.
- We wniosku o przeprowadzenie dowodu uczestnik jest obowiązany oznaczyć dowód w sposób umożliwiający przeprowadzenie go oraz wyszczególnić fakty, które mają zostać wykazane tym dowodem. Dowodem może być w szczególności: dokument, zeznanie świadka (powołując się na dowód ze świadka należy wskazać imię i nazwisko oraz adres świadka), opinia biegłego.
- Sąd może dopuścić dowód nie wskazany przez uczestników.
- Fakty powszechnie znane nie wymagają dowodu. Sąd bierze je pod rozwagę nawet bez powołania się na nie przez uczestników. Nie wymagają dowodu również fakty, o których informacja jest powszechnie dostępna oraz fakty znane sądowi z urzędu, jednakże sąd powinien zwrócić na nie uwagę uczestników.
- Nie wymagają dowodu fakty przyznane w toku postępowania przez stronę przeciwną, jeżeli przyznanie nie budzi wątpliwości.
- Gdy uczestnik nie wypowie się co do twierdzeń strony przeciwnej o faktach, sąd, mając na uwadze wyniki całej rozprawy, może fakty te uznać za przyznane.
- Sąd oceni na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału, jakie znaczenie nadać odmowie przedstawienia przez uczestnika dowodu lub przeszkodom stawianym przez nią w jego przeprowadzeniu wbrew postanowieniu sądu.
- Jeżeli uczestnik zarzuca Sądowi uchybienie przepisom postępowania, powinien wnosić o wpisanie zastrzeżenia do protokołu. Zastrzeżenie można zgłosić najpóźniej na kolejnym posiedzeniu.
- Uczestnicy i ich przedstawiciele mają obowiązek zawiadamiać sąd o każdej zmianie swego miejsca zamieszkania. W razie zaniedbania tego obowiązku pismo sądowe pozostawia się w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia, chyba że nowy adres jest sądowi znany.
Jaki jest dalszy przebieg postępowania, gdy uczestnik otrzymał odpis wniosku o wszczęcie postępowania nieprocesowego z załącznikami?
- Przewodniczący może zobowiązać uczestnika do złożenia odpowiedzi na wniosekw wyznaczonym terminie, nie krótszym niż dwa tygodnie. W takim przypadku złożenie odpowiedzi na wniosek jest obowiązkiem uczestnika.
- Ponadto w uzasadnionych przypadkach, w szczególności w sprawach zawiłych lub obrachunkowych, przewodniczący może zarządzić wymianę pism przygotowawczych, oznaczając porządek składania pism, terminy, w których pisma należy złożyć, i okoliczności, które mają być wyjaśnione,
- Przewodniczący może zobowiązać uczestnika, aby w piśmie przygotowawczym (np. w odpowiedzi na wniosek) podał wszystkie twierdzenia i dowody istotne dla rozstrzygnięcia sprawy pod rygorem utraty prawa do ich powoływania w toku dalszego postępowania. W takim przypadku twierdzenia i dowody zgłoszone z naruszeniem tego obowiązku podlegają pominięciu, chyba że uczestnik uprawdopodobni, iż ich powołanie w piśmie przygotowawczym nie było możliwe albo że potrzeba ich powołania wynikła później.
- Późniejsze wyznaczenie posiedzenia przygotowawczego nie powoduje otwarcia terminu do zgłaszania nowych twierdzeń i dowodów.
- Pismo złożone bez zezwolenia Przewodniczącego podlega zwrotowi.
Co w sytuacji, gdy uczestnik nie złoży odpowiedzi na wniosek/pisma przygotowawczego pomimo zobowiązania sądu lub złoży je po upływie wyznaczonego terminie?
W przypadku złożenia ww. pism po upływie zakreślonego terminu, Przewodniczący zarządza ich zwrot. W takiej sytuacji przyjmuje się, że pismo w ogóle nie zostało złożone.
Udział w rozprawie
- Uczestnik ma obowiązek stawić się na wezwanie sądu. Stawiennictwo nie jest obowiązkowe, jeśli uczestnik otrzymał jedynie zawiadomienie o rozprawie (a nie wezwanie na rozprawę).
- Niestawiennictwo uczestnika na rozprawie nie stoi na przeszkodzie prowadzeniu postępowania. Jeśli jednak uczestnik nie stawił się na wezwanie sądu, może zostać obciążony kosztami postępowania.
- Usprawiedliwienie niestawiennictwa z powodu choroby uczestnika i/lub jego przedstawiciela ustawowego wymaga przedstawienia zaświadczenia potwierdzającego niemożność stawienia się na wezwanie lub zawiadomienie sądu, wystawionego przez lekarza sądowego.
- Sąd może wydać orzeczenie pod nieobecność uczestnika.
Koszty postępowania
- Każdy uczestnik ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie.
- Jeżeli uczestnicy są w różnym stopniu zainteresowani w wyniku postępowania lub interesy ich są sprzeczne, sąd może stosunkowo rozdzielić obowiązek zwrotu kosztów lub włożyć go na jednego z uczestników w całości. To samo dotyczy zwrotu kosztów postępowania wyłożonych przez uczestników.
- Jeżeli interesy uczestników są sprzeczne, sąd może włożyć na uczestnika, którego wnioski zostały oddalone lub odrzucone, obowiązek zwrotu kosztów postępowania poniesionych przez innego uczestnika.
- Powyższą regułę stosuje się odpowiednio, jeżeli uczestnik postępował niesumiennie lub oczywiście niewłaściwie.